Startpagina Literatuur

Socrates, vroege vertegenwoordiger van de Verlichting

De Verlichting is dus een voorstander van een uitleg van de wereld, waarbij waarheden slechts als voorlopig worden beschouwd en waarbij de kennis voortdurend opnieuw beoordeeld wordt. Zo werd er dus indertijd 'verlicht'. In dat opzicht zijn de antieke sofisten en de Griekse filosoof Socrates, die uitgaat van 'het eigen niet-weten', al vroege vertegenwoordigers van de Verlichting.

Welke kenmerken had de Verlichting?

Onderzoekers kregen in deze tijd meer invloed op de mens. Onderzoekers in de Verlichting worden dan ook Verlichters genoemd. In de Verlichting kwamen verschillende stromingen op.

• Het rationalisme is één van de stromingen. Rationalisme komt van het woord ratio, wat verstand of rede betekent. Het rationalisme houdt dus in dat men het eigen verstand ging gebruiken om de wereld te begrijpen. Men kwam erachter dat de wereld niet zomaar iets was, de wereld kon begrepen worden. Dat wilde men mede bereiken door middel van het rationalisme.

• Natuur vormde een voorbeeld voor de mens. De mens kon namelijk veel leren van de natuur. Als dit goed ging, zouden veel fouten die in de menselijke samenleving werden gemaakt, worden beperkt. De samenleving moest ook op dezelfde wijze bestudeerd worden als de natuur. Mensen gedragen zich namelijk, net als de natuur, volgens de zogenaamde natuurwetten. Door de samenleving van de mensen op dezelfde manier te bestuderen als de natuur, zou deze veel sneller begrepen worden.

• Voor de Verlichting richtte men zich vaak op het leven ná de dood. Men wilde graag naar de hemel. De Verlichters brachten hier verandering in: iedereen moest gelukkig zijn tijdens hun leven op Aarde, daar had iedereen het volste recht op. Dit heet het realisme. Verlichters waren dus bezig met het verbeteren van het leven. Ze vonden dat iedereen gelijk moest zijn. Geslacht, ras, huidskleur, godsdienst en/of cultuur maakte volgens hen geen verschil. Het belangrijkste was nog wel de vrijheid. Vrijheid van- godsdienst, zoals hierboven genoemd, meningsuiting, handel en drukpers.

• Het volk had de macht. Dit was een gevolg van de verandering in de denkwijze van de mens. Verandering in de denkwijze hield in dat de men vond dat de kerk veel minder gezag zou moeten hebben en het volk daarentegen juist veel meer. Men zette de mens centraal en vergaten God. Deze stroming heet het humanisme. Ook waren er mensen dachten dat er wél iets als God bestond, maar ook deze mensen vereerden dit Opperwezen niet meer. Deze stroming heet het deïsme. Verder moesten afspraken worden vastgelegd, en wel in de Grondwet. Iedereen moest zich aan die regels houden.

• Een laatste kenmerk van de Verlichting is de twijfel die men had over de eigen kijk op de wereld. Er waren de laatste jaren zo veel verschillende interpretaties en verschillende kijken op de wereld, dan kon je er niet snel zeker van zijn dan jouw kijk wél correct was. Dit had ook weer te maken met het rationalisme, wat ook een kenmerk was van de Verlichting.

Welke genres kwamen op in de Verlichting?

Tijdens de Verlichting werden er allerlei nieuwe dingen bedacht. Op verschillende gebieden veranderden de kunstvormen. In het toneel en de poëzie had het neoclassicisme een grote invloed. Ze volgden daarbij de regels die de Franse dichter Nicolas Bioleau had bedacht en opgeschreven in “l’art poétigue. Er werd hierin alleen maar toneel en poëzie beschreven, zo kon de literatuur veel vrijer te werk gaan. Dit gebeurde alleen in het proza. Proza houdt het volgende in: een tekst die precies geschreven is, zoals iets verteld is. Proza kan je onder andere vinden in kranten, encyclopedieën, romans en imaginaire reisverhalen. Deze genres zijn dan ook in opkomst gekomen tijdens de Verlichting. Verschillende genres zijn ontstaan:

Encyclopedie
De Verlichte prozaliteratuur is in essentie een leerzaam iets, ook wel didactisch genoemd. Literatuur was namelijk een middel om nieuwe rationele ideeën en opvattingen over te brengen op de lezer. Het taalgebruik is daarom duidelijk en zakelijk. Dit leidde tot een bloei van het essayen het aforisme, deze waren al eerder ontstaan, namelijk in de renaissance. Het grootste didactische werk uit de Verlichting is de encyclopedie. Hier werkten verscheidene geleerden aan mee, en vormden zo een bundel van informatie. Dit gebeurde onder leiding van Denis Diderot. Vóór de eerste encyclopedie bestonden er wel dergelijk didactische boeken, maar deze waren vaak beperkt tot een bepaald vakgebied. De encyclopedieën verschenen van 1752 tot 1780 en telde uiteindelijk maar liefst 35 delen. De encyclopedie was dus niet alleen bedoeld om kennis over te brengen, maar ook nieuwe, rationele, ideeën. Geloofszaken werden, zoals al eerder vermeld, kritisch bekeken in deze tijd. De kerk kreeg steeds minder aanzien.

De Hollandsche Spectator.

Tijdschriften
Het uitbreiden van de nieuwe rationele ideeën werd ook bevorderd door de tijdschriften die in de achttiende eeuw verschenen. Die tijdschriften behoorden tot de didactisch moralistische literatuur. De lezer kon er allerlei artikelen in vinden. Onder andere over de wetenschap, beeldende kunst, literatuur, opvoedkunde, omgangsvormen en dergelijke. Veel artikelen waren als verhaal geschreven. Tijdschriften bevatten artikelen in de vorm van dialogen, brieven, fabels, reisbeschrijvingen, maar soms ook échte, korte verhalen. De stijl van de geschreven artikelen was eenvoudig, ze wilden er de onderontwikkelden mee 'opvoeden'. Een bekend voorbeeld is The Spectator, van Richard Steel en Joseph Addison. Een ander voorbeeld is de Hollandsche Spectator.

Roman
De belangrijkste literaire vernieuwing in de achttiende eeuw was het ontstaan van de roman. Bij genres als de [1]satire gaat het niet om de personen, maar om de ideeën die achter het verhaal schuilen. Bij een roman wordt dit omgedraaid: het gaat daarentegen juist wél om de personen in het boek. En zijn verschillende soorten romans, bijvoorbeeld de psychologische roman en de ontwikkelingsroman. Bij de psychologische roman worden gebeurtenissen gebruikt om het karakter van het personage te schetsen. De gebeurtenissen in een ontwikkelingsroman moeten aantonen hoe het personage in de loop van het verhaal veranderd. Later ontstaan er nog veel meer andere genres onder de roman. Voorbeelden daarvan zijn de sociale roman en de historische roman. Een ander verschil tussen een satire en een roman is dat satires tijdloos zijn. Romans spelen zich daarentegen in een exact omschreven tijd en ruimte af.

Het Imaginaire reisverhaal
Ook heel belangrijk in de achttiende eeuw was de episch didactisch literatuur. Het overheersende genre op dit gebied was het imaginaire reisverhaal. Een imaginair reisverhaal is een tekst waarin een verzonnen reis wordt beschreven, maar waarin mensen de reis voor echt beschouwen. De reizen die worden beschreven hebben dus nooit werkelijk plaatsgevonden. Dit genre werd in de achttiende populair, omdat de ideeën ook tot uiting konden worden gebracht. Dat deden ze door middel van te vertellen over verschillende bestuursvormen en dergelijke. De schrijvers konden op die manier laten blijken of er goed gehandeld werd of niet. Het imaginaire reisverhaal is een soort overkoepelend genre. Dit houdt in dat het allerlei andere episch didactische genres in zich kan opnemen. Veel satiren hebben de structuur van een imaginaire reis, een voorbeeld hiervan is Reize door het apenland door J.A. Schasz. In sommige imaginaire reisverhalen worden een utopie beschreven, een ideale wereld. De schrijver laat zo blijken hoe zijn ideaal eruit ziet.

Een derde genre dat veel weg heeft van een imaginair reisverhaal is de robinsonade. Dat is een roman die over één of meerdere personen gaat die afgezonderd raken van de bewoonde wereld. Ze zullen zich dus alleen moeten redden. Een beroemd voorbeeld hiervan is Robinson Crusoe, geschreven door Daniel Defoe. De robinsonades zijn een ideaal genre om te beschrijven hoe men in moeilijke situaties moet handelen en zich staande moet houden door middel van de rede.

Wie waren belangrijke schrijvers?

De volgende schrijvers waren erg belangrijk in de Verlichting. Stuk voor stuk hebben ze hun steentje bijgedragen aan de Verlichting als totaliteit.

Op respectievelijke volgorde.

Justus van Effen (1684-1735)

Justus van Effen was de belangrijkste initiator van de Nederlandse spectatoriale tijdschriften. In 1731 verschijnt het eerste nummer van De Hollandsche Spectator. Zijn onderwerpen zijn gevarieerd, de toon is niet overdreven, de inhoud gericht op een bepaalde instructie of bedoeld voor ontwikkeling van de literaire smaak.

Hiëronymus van Alphen (1746-1803)
Hij was bekend geworden door zijn kindergedichten. Die gedichten werden verzameld in de Proeve van kleine gedigten voor kinderen. Hij bracht vernieuwing in de kinderpoëzie door de onderwerpen en de presentatie goed aan te passen op een jeugdig publiek. Voor de volwassenen lezers schreef hij veel religieuze poëzie, maar ook een aantal kerkzangen en cantates. Verder deed hij ook aan verhandelingen op kunsttheoretisch en godsdienstig gebied.

Het Wederzyds Huwelijksbedrog door Pieter Langedijk.

Pieter Langendijk (1683-1756)
Op 28-jarige leeftijd schreef hij Don Quichot op de Bruiloft van Kamacho. Het bleek een groot succes te zijn en het werd een vast item in de Schouwburg van Van Campen. De kluchten De zwetser en Het Wederzijds Huwelijksbedrog verschenen in de daarop volgende jaren. Verder schreef Langendijk nog meer komedies die hij vertaalde of bewerkte.

Betje Wolff en Aagje Deken (1738/1741-1804)
Betje Wolff en Aagje Deken hebben zowel samen als apart werken gepubliceerd. Van hun briefromans is hun eerste, Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782), het bekendst geworden. Velen zien het als de eerste Nederlandse roman, maar dat is niet waar. Het is wél de eerste roman die door vrouwen geschreven is en daarbij ook serieus werd genomen als een echt literair boek. Deze roman betekende veel voor de ontwikkeling van de Nederlandse roman.

Rhijnvis Feith (1753-1824)
Rhijnvis Feith was een Nederlandse schrijver van gedichten, toneelstukken en enkele liederen. Verder schreef hij ook een theoretische verhandeling over Kant en dichtkunst. Voordat hij debuteerde met Julia (1783) had hij al aanzien verworven als dichter en literair theoreticus. Werken als Julia(1783) en Het Graf(1792) werden erg geliefd. Vooral Het Graf werd later als zijn 'belangrijkste' werk aangemerkt. Zijn standpunt was de natuur niet blind na te volgen, maar haar te idealiseren.

J.A. Schasz (1752-1803)
J.A. Schasz was een schrijver was imaginaire reisverhalen. Eén van de bekendste daarvan is Reize door het apenland. J.A. Schasz was een pseudoniem van de schrijver Gerrit Paape. Tevens was de schrijver politicus. Zoals vele imaginaire reisverhalen was Reize door het apenland een satire.

Engelse Literatuur in de Verlichting

Hoe kwam de Engelse Literatuur op?

De veranderingen tijdens de Verlichting op gebied van de literatuur in Engeland, heet de Augustan Age. George I bedacht de titel. Hij wilde daarmee laten zien dat hij net zo machtig was als Rome was. Het volk zag echter meer verschil tussen de literatuur in Rome en Engeland. Grote denkers als Voltaire en Oliver Goldsmith hebben besloten om de Verlichting de Augustan Age te noemen. De populairiteit van het Engelse essay nam toe tijdens de Augustan Age. Dat kwam voornamelijk door Joseph Addison en Richard Steele die samen de tijdschriften The Spectator en the Tatler maakten. De Tatler was van Richard Steele, maar na een tijdje vergde het tijdschrift te veel van hem. Hij besloot om samen met Joseph Addison het tijdschrift The Spectator te maken. Hierin schreven zij alles wat er gebeurde in die tijd, over allerlei onderwerpen, van politiek tot literatuur. Meerdere mensen volgden om vrijer te kunnen schrijven. Een voorbeeld hiervan is Daniel Defoe. Daniel Defoe schreef voorheen criminele rapporten, maar ging na The Spectator fictieve verhalen schrijven. Nog velen volgden.

Welke Engelse schrijvers waren belangrijk?

Op respectievelijke volgorde.

Jane Austen (1775-1817)
Jane Austen was een Engelse schrijfster uit de Verlichtingstijd, ze schreef vooral veel romans. Ze was één van de eerste vrouwen die haar boeken schreef en ook nog eens zelf uitbracht. Haar werken werden erg beroemd en ze was erg populair. Later werden zelfs boeken van haar verfilmd, zoals het populaire, feministisch getinte Pride & Prejudice.

Robinson Crusoe door Daniel Defoe.

Daniel Defoe (1660-1731)
Daniel Defoe was een Engels schrijver, journalist en spion. Velen beschouwen hem als één van de grondleggers of zelfs dé grondlegger van de Engelse roman. Zijn bekendheid heeft hij grotendeels te danken door zijn boek Robinson Crusoe die in 1719 uitkwam.

Richard Steele & Joseph Addison (1672-1729), (1672-1719)
Joseph Addison was een Britse politicus en schrijver. Zijn naam wordt vaak geassocieerd met de naam van zijn goeie vriend Richard Steele, met wie hij het tijdschrift The Spectator oprichtte. Richard Steele was een van oorsprong Ierse schrijver en politicus. Voordat ze The Spectator hadden opgericht, hadden ze samen een tijdschrift genaamd The Tatler gemaakt. In het jaar 1711 werd het blad opgeheven omdat het Steele niet meer lukte om alle artikelen te schrijven. Het waren de eerste tijdschriften die gericht waren op het 'gewone volk'.

John Locke (1632-1704)
Locke was een belangrijk, filosofisch getinte schrijver in de tijd van de Verlichting. Locke bouwde een nieuw soort psychologie op, die als het ware als doel had om nog sterker tegenover de monarchie te kunnen staan. Aanhangers van de monarchie geloofden erin dat de monarchie een menselijk erfgoed was, maar Locke dacht daar anders over. Volgens hem was het leven van de mens niet door God voorbepaald. Belangrijke werken van hem waren o.a Two Treatises of Government en An Essay Concerning Human Understanding.

Samuel Richardson (1689-1761)
Samuel Richardson was een Brits drukker en schrijver van zedenromans. Richardson legde de basis voor de briefroman in 1740 met het boek Pamela, or Virtue Rewarded. De opvolger, Clarissa, or the history of a young lady in 1748 werd nog succesvoller dan zijn voorganger. Samuel Richardson was ook een van de auteurs die op de Index librorum prohibitorum stonden.

Alexander Pope (1688-1744)
Alexander Pope was een Engels dichter. Hij schreef al verzen sinds hij twaalf was en hij imiteerde vaak andere schrijvers. Zijn meest originele werk uit die tijd heette Pastorals en werd gepubliceerd in 1709. Zijn eerste echt grote werk was An Essay on Criticism uit 1711. Andere werken van hem, zoals The Rape of the Lock uit 1712 en zijn vertalingen van Homerus' Ilias en Odyssee uit 1715 t/m 1726, waren ook bekend in die tijd. "Some people will never learn anything because they understand everything too soon" was een belangrijke uitspraak van hem.

• Wat waren de eerste romans?
• Wat zijn typische kenmerken van een roman?
• Wat is het verschil tussen de oude romans en de tegenwoordige romans?
• Samual Richardson en Alexander Pope waren twee schrijvers. Wat was hun visie in het schrijven van romans?
• Als laatst hebben we een conclusie geschreven die een compleet beeld gaat geven over het onderwerp wat wij hebben behandeld.
  
  

Wat waren de eerste romans?
Dit word behandeld door Ruben en er word vertelt over waar en hoe de eerste romans zijn ontstaan.

Wat zijn typische kenmerken van een roman?
Dit word behandeld door Rinse en Marc-Jan. Er word uitleg gegeven over wat romans nou eigenlijk herkenbaar maken. Zijn er verschillende romans? En zo ja, dan beantwoorden ze deze vraag.

Wat is het verschil tussen de oude romans en de tegenwoordige romans?
Dit deelonderwep word behandeld door Jeffrey. De vraag spreekt voor zich. Jeffrey onderzoekt deze vraag en geeft een zo duidelijk mogelijke uitleg erbij.

Samual Richardson en Alexander Pope waren twee schrijvers. Wat was hun visie in het schrijven van romans? Deze vraag word beantwoord door Rinse en Marc-Jan. Rinse beantwoord de vraag voor Samual Richardson en Marc-Jan over Alexander Pope. Hoe schreven deze schrijvers hun romans? Wat waren daar de kenmerken bij? Dit soort vragen worden allemaal beantwoord in dit deelonderwerp.

'Wat hebben wij gedaan nadat we het ondwerp hadden?'
We hebben het onderwerp De opkomst van de roman gekozen. Dit sprak ons het meest aan van de onderwerpen die er beschikbaar waren. Zelf wisten we ook niet echt wat het begrip roman nou eigenlijk inhield en dus wilden we ook weten wat nou de eerste echte romans waren. Romans, boeken die iedereen wel een keer gelezen heeft. Het onderwerp waar wij ons in gaan verdiepen.